وقتی پا میذاری داخل یه مسجد قدیمی، اولین چیزی که نگاهت رو میگیره نه گنبد و نه کاشیکاریهاست؛ راستش اون بافت صمیمی و آرام فرشه که انگار سالها قصه تو خودش جمع کرده. همون فرشی که با همهی قدمهای رهگذرا گره خورده و صداش بیصداست اما حرف برای گفتن زیاد داره. یه جور حس رفاقت قدیمی میده، انگار که از قبل میشناستت و برات جا باز کرده.
خیلی وقتها مردم نمیدونن چرا اینقدر حال و هوای فرشهای قدیمی فرق داره؛ اما واقعیت اینه که فرش کهنه مسجد سند زندهی یه تاریخ طولانیه. هر نخش از یه روز خاص گذشته، از نماز صبحهای خلوت تا نماز جمعههای شلوغ. شاید رنگش رفته باشه، شاید کنارههاش کمی ساییده شده باشه، ولی هنوز یه انرژی گرم و نمنم توی خودش داره که نمیذاره دل آدم ازش جدا بشه.
وقتی آدم روی این فرشها قدم میذاره، ناخودآگاه یه مکث کوتاه میکنه؛ انگار داره احترام میذاره به سالهایی که این فرش زیر دست و پای آدمها بوده و چیزی از ارزشش کم نشده. حتی اون طرحهای قدیمی که امروزه شاید کمتر بافته میشن، یه حس هنری اصیل دارن که همهجوره دل آدم رو میبره.
جالبه که خیلیها به محض دیدن یک فرش کهنه مسجد یاد کودکیهاشون میافتن؛ بوی مخصوصش، رنگهای خمیدهش، یا همون حس آرامشی که همیشه موقع نشستن روش بهشون دست میداد. قدیمی بودن همیشه به معنی فرسوده بودن نیست؛ برعکس، بعضی چیزها قدیمیتر که میشن، ارزشمندتر و پُرمعناتر میشن.
و واقعیت اینه که این فرشها فقط یه کفپوش ساده نیستن؛ یه نشونهن از احترام، از قدمت، از جمع شدن دل آدمها کنار هم. هر بار که نگاهشون میکنی، انگار دارن میگن «من هزار بار شاهد این جمعها بودم» و همین حس، آدم رو با مسجد یکی میکنه.
از نظر فقه حکم فروش فرش کهنه مسجد چیست؟
وقتی بحث فروش وسایل قدیمی مسجد مطرح میشه، خیلیها فکر میکنن این کار از نظر شرعی ممنوعه، اما موضوع دقیقتر از چیزی هست که تصور میشه. فرشهای که دیگه قابل استفاده نیستن، رنگ و رو رفتن یا حتی بهخاطر بهداشت دیگه مناسب فضای عبادت نیستن، طبیعتاً باید جایگزین بشن. حالا اینکه این فرشها چی میشن و آیا میشه فروختشون، بستگی به چند تا شرط مهم داره که فقها هم روش تأکید دارن.
اگه صحبت فرش کهنه مسجد باشه که دیگه واقعا به درد نمازخونه نمیخوره، فروشش اشکال شرعی نداره؛ بهشرط اینکه پولش دوباره خرج مسجد بشه و کسی منفعت شخصی ازش نبره. یعنی مثلا فروخته نشه برای اینکه یکی بخواد پولش رو برداره و بره کار دیگهای کنه. درآمدش باید دوباره برگرده به همون جایی که ازش اومده؛ مثل خرید سجاده فرش جدید یا حتی هزینههای معمول مسجد.
حالا اگر فرش جزء وسایل وقفی باشه، یعنی کسی اون رو به نیت خاصی برای مسجد وقف کرده باشه، قضیه حساستر میشه. چون اموال وقفی بدون اجازه حاکم شرع تکون نمیخورن! اینجاست که امام جماعت، متولی یا نماینده شرعی باید اجازه بده تا فروش انجام بشه. فقها میگن در این حالت هر گونه تغییر، تبدیل یا فروش بدون مجوز شرعی اعتبار نداره و حتی ممکنه حقالناس هم وسطش بیاد.
جایی که فرش وقف نیست و مثلاً با پول کمکهای مردمی یا درآمد خود مسجد تهیه شده، کار سادهتره. البته باز هم باید با اجازه هیأت امنا باشه و مهمتر از همه اینکه درآمد فروش فرش کهنه مسجد صرف چیزای غیرمسجدی نشه. یعنی اینطور نباشه که قالی فروخته بشه و پولش بره تو جیب یه نفر یا خرج کاری غیرمرتبط بشه. تمام پول باید دوباره وارد چرخه مسجد بشه؛ از خرید فرش نو گرفته تا تعمیرات.
فقهای امروز هم نظرشون در مورد حکم فروش فرش مسجد روشنه؛ اگر نگهداری فرشهای مستعمل فقط جاگیر باشه، یا خرید فرش بهتر برای نمازگزارها ضرورت داشته باشه، فروش اونها ایرادی نداره. فقط باید قیمت عادلانه، نیت درست و مسیر مصرف مشخص باشه. خلاصه اینکه موضوع فروش وسایل مسجد، مخصوصاً فرشها، بیشتر از هرچیزی به نیت و چارچوب شرعی بستگی داره تا خودِ کار فروش.
رفو و ترمیم فرش کهنه مسجد چگونه است؟
خیلی وقتها وقتی وارد مسجدی میشیم و چشممون به فرشهای قدیمی و کمرمق میافته، اولین فکری که به ذهن میرسه اینه که باید عوضشون کرد؛ اما واقعیت اینه که داستان همیشه اینقدر ساده نیست. بعضی از این فرشها سالها روی زمین مسجد بودن و هنوز جون دارن؛ فقط یه کم رسیدگی میخوان تا دوباره سرحال بشن. مخصوصاً برای مساجد کوچیک یا جاهایی که بودجه محدوده، بازسازی میتونه یه انتخاب منطقی و حتی احساسی باشه؛ چون بعضی از این قالیها بخشی از هویت مسجد شدن.
وقتی صحبت از فرش کهنه مسجد میشه، خیلیها فکر میکنن دیگه هیچ راهی نداره جز دور انداختن یا تعویض. اما یکی از بهترین راهها برای اینکه یه فرش قدیمی دوباره نفس بکشه، پرداخت مجدده. همین کار ساده یعنی کوتاهکردن پرزها و مرتبکردن سطح قالی، میتونه ظاهرشو کاملاً تبدیل کنه. انگار یه دستی به سر و روی فرش کشیده میشه و فرشی که تا دیروز خسته و بههمریخته بود، ناگهان یهدست و مرتب میشه.
اگر یه قسمت از قالی آسیب دیده باشه، اصلاً دلیل نمیشه که کل فرش رو کنار بذارن. وصلهکاری یا تعویض بخشهای آسیبدیده یکی از اون کارهاییست که اگر حرفهای انجام بشه، حتی قابل تشخیص هم نیست. مرمتکارهای خوب دقیقاً میدونن چطور رنگ و طرح فرش سجاده رو پیدا کنن و طوری تکهدوزی کنن که انگار اصلاً پارگیای وجود نداشته. این کار مخصوصاً برای مسجدهایی که قالی خاص و ارزشمند دارن، مثل نجات دادن یه اثر هنریه.
گاهی وقتها مشکل اصلی فقط لبههاست؛ یعنی وسط و طرح اصلی قالی سالمه ولی کنارهها کمکم پوسیده و لوله شده. توی این مواقع لبهگیری دوباره دقیقاً همون کاریه که میتونه عمر فرش کهنه مسجد رو چند سال دیگه هم افزایش بده. نخگیری درست باعث میشه فرسایش پیشرفت نکنه و قالی در رفتوآمدهای زیاد هم شکل خودش رو حفظ کنه. سادهست، ولی نتیجهاش بیشتر از حدیه که انتظار میره.
در نهایت باید قبول کنیم که بازسازی همیشه هم جواب میده و هم صرفه داره، مخصوصاً برای قالیهای دستباف یا فرشهای ماشینی باکیفیت. البته موفقیتش بستگی مستقیم به شدت آسیبها و مهارت مرمتکار داره. اما وقتی نتیجه خوب از آب دربیاد، نهتنها هزینه کمتر میشه، بلکه همون فرش نماز قدیمی که همه بهش عادت داشتن هم تو مسجد باقی میمونه و دوباره یه فرصت تازه برای زندگی پیدا میکنه.
تعویض فرش کهنه مسجد و خرید فرش سجاده ای جدید
هر فرشی عمری داره و بعد از سالها رفتوآمد، شستوشو و پهن بودن زیر پای نمازگزارها، کمکم رنگ و روی خودش رو از دست میده. همینجاهاست که هیأت امنا تصمیم میگیره یه نفس تازه به شبستان بده و فرشهای قدیمی رو عوض کنه. تعویض فرشهای قدیمی معمولاً فضای مسجد رو یهجورایی جوان میکنه و حالوهوای معنویش رو هم بهتر نشون میده. به همین خاطر انتخاب فرش سجاده ای محرابی معمولاً اولین گزینهایه که ذهن همه رو درگیر میکنه.
وقتی نوبت به انتخاب طرح و کیفیت میرسه، خیلیها برای خرید مستقیم میرن سراغ کارخونههای تخصصی تولید فرش مسجدی، مخصوصاً همونهایی که تو کاشان فعالیت میکنن. دلیلش هم سادهست: هم طرحها و رنگهای مخصوص فضای عبادی دارن، هم کیفیتشون از نظر شانه، تراکم و دوام حرف نداره. تازه امکان سفارش طرح هماهنگ با معماری مسجد هم هست. خرید از کارخانه یعنی حتی میتونی قیمت مناسبتر بگیری و خیالت از بابت کیفیت راحت باشه، چون دقیقاً چیزی رو تحویل میگیری که دنبالش بودی.
معمولاً توی همین روند خرید، متولیها به فکر فروش فرش کهنه مسجد میافتن تا یه بخشی از هزینهها برگرده. این کار منطقیه، ولی باید جای درستی برای فروش پیدا بشه. تجربه ثابت کرده فروش این فرشها توی همون شهر خودشون خیلی بهتر نتیجه میده. چون مثلاً تو کاشان اونقدر کارخانه و خریدوفروش قالی زیاده که بازار فرش کهنه اشباعه و قیمتها معمولاً پایینتر از حد انتظار درمیاد. اما توی شهرهای کوچیکتر یا حتی محلههای اطراف، مشتری برای این دست فرشها بیشتر پیدا میشه.
یه نکته مهمی که همیشه باید بهش توجه کرد اینه که بعضی مساجد به خاطر کمبود بودجه میرن سراغ خرید فرش سجاده ای دست دوم، اما این تصمیم معمولاً کمکی نمیکنه. خیلی وقتها همین فرشهای دست دوم نه از لحاظ بهداشتی مناسبن، نه از لحاظ رنگ و طرح هماهنگی لازم رو دارن. تازه ممکنه ابعادشون هم با شبستان مسجد جور نباشه و بعد از نصب معلوم بشه با چیدمان محرابی همخوانی نداره. از طرفی، فرسودگی پنهان هم همیشه یه خطر جدیه که ممکنه بعد از نصب خودش رو نشون بده و دردسر درست کنه. وجود فرش کهنه مسجد در این بخش میتونه حتی باعث بشه مسجد از زیبایی و نظم همیشگی خودش فاصله بگیره.
خرید و نصب فرش نو برای مسجد یه کاریه که باید با دقت و فکر انجام بشه. بودجه همیشه چالش خودش رو داره، اما با راههایی مثل فروش فرشهای قدیمی، خرید مستقیم از کارخانه و حتی کمک گرفتن از خیرین محلی میشه هزینهها رو مدیریت کرد. مهم اینه که انتخاب نهایی، هم از نظر کیفیت و هم از نظر هماهنگی با فضای معنوی مسجد، بهترین نتیجه رو داشته باشه و باعث بشه نمازگزارها حس آرامش بیشتری بگیرن.
هدیه دادن فرش کهنه مسجد به اماکن محروم
خیلی وقتا توی مسجدها فرشهایی هست که دیگه برای شبستان اصلی مناسب نیستن؛ نه اینکه خراب شده باشن، فقط دیگه اون کیفیت و ظاهر قبلی رو ندارن. اما این دلیل نمیشه که بیاستفاده رها بشن یا گوشه انبار خاک بخورن. خیلی از این فرشها هنوز جون دارن و راحت میتونن توی یه مسجد کوچیک یا یه حسینیه ساده دوباره به کار بیان. همین موضوع باعث میشه که مسجدها نقش قشنگتری توی چرخه کمکهای خیریه پیدا کنن، مخصوصاً وقتی پای مناطق محروم وسط باشه.
وقتی صحبت فرش کهنه مسجد میشه، خیلیها تصور میکنن دیگه ارزش استفاده نداره؛ ولی واقعیت اینه که برای روستاها، مساجد کوچک و مراکزی که با بودجه محدود کار میکنن، همین فرشهای به ظاهر ساده یه نعمت واقعیان. خیلی از این مکانها حتی برای خرید فرش نو توان مالی ندارن، پس یه فرش مستعمل ولی سالم میتونه زندگیشون رو عوض کنه. مخصوصاً توی ماههای معنوی مثل محرم و رمضان، هدیه دادن این فرشها تبدیل میشه به یه کار خداپسندانه و رنگ و بوی خاصی پیدا میکنه.
البته این کار یه سری نکات شرعی هم داره. اگر فرشی که قرار هدیه داده بشه وقف بوده، باید حتماً با اجازه حاکم شرع یا هیأت امنا منتقل بشه. اینجوری هم قانون شرعی رعایت میشه و هم باعث میشه نیت واقف اولیه حفظ بشه. درواقع وقتی این کار با مجوز انجام بشه، نوعی ادامهدار شدن ثواب و صدقه جاریهست؛ یعنی حتی فرشی که سالها توی مسجد بوده، بعد از هدیه شدن هنوز داره ثواب تولید میکنه.
هدیه دادن فرش کهنه مسجد یه کار ساده نیست و حتماً باید برنامهریزی بشه. باید مناطق نیازمند شناسایی بشن، با نهادهای خیریه یا گروههای جهادی هماهنگ بشه، و حتی برای حملونقل و نصب هم فکر بشه. اینکه فرش چطور بستهبندی میشه، چطور منتقل میشه و کجا پهن میشه، همهاش جزئیاتیه که کیفیت کار رو مشخص میکنه. شفافسازی هم خیلی مهمه؛ اینکه نمازگزارها بدونن اموال مسجد کجا و چطور استفاده شده، اعتماد عمومی رو بالا میبره.
در نهایت این کار فقط بخشیدن یه فرش نیست؛ یه جور شریک شدن در حال خوب مردم محرومه. فرشی که یه روز توی شبستان شلوغ مسجد پهن بوده، امروز میتونه زیر پای نمازگزاران یه روستای دورافتاده پهن بشه و همون حس آرامش و معنویت رو منتقل کنه. این یعنی استفاده دوباره از نعمتها به بهترین شکل ممکن و تبدیل یه کار ساده به یه حرکت بزرگ و قشنگ اجتماعی.
اهدای فرش مسجدی به مکانهای دیگر چه حکمی دارد؟
گاهی وقتا توی مسجد فرشهایی پیدا میشن که دیگه عملاً کاربردی ندارن؛ یا تعدادشون زیاده یا با فرشهای جدید جایگزین شدن. توی این شرایط خیلیها فکر میکنن بهترین کار اینه که اونا رو به یه مسجد دیگه یا یه حسینیه کوچیک هدیه بدن. از نگاه فقهی هم این کار شدنیه، فقط باید همهچیز با حسابوکتاب و طبق اصول شرعی پیش بره تا حقی از مسجد فعلی ضایع نشه و استفاده از اموال مسجد درست انجام بشه.
وقتی صحبت از فرش کهنه مسجد میشه، اولین چیزی که باید بهش توجه کرد اینه که این قالی وقف شده یا نه. چون اگه وقف باشه، داستان کاملاً متفاوت میشه. وقف یعنی فرش مخصوص همون مسجد و همون نیت واقف بوده؛ بنابراین جابهجایی یا هدیهکردنش بدون اجازه حاکم شرع یا مرجع تقلید اصلاً درست نیست. حتی اگر مسجد مقصد واقعاً نیازمند باشه، باز هم باید مجوز شرعی وجود داشته باشه؛ وگرنه این کار تصرف در مال وقفی محسوب میشه.
اما اگه فرش توسط هیأت امنا خریداری شده باشه و صیغه وقف نخونده باشن، قضیه سادهتره. در این حالت هیأت امنا میتونه با توجه به صلاح مسجد تصمیم بگیره که فرش رو هدیه بده. البته این یعنی باید مطمئن بشن که مسجد خودش کمبود پیدا نمیکنه و این کار واقعاً به نفع مسجد و جامعه مؤمنانه. خیلی وقتا همین بخششها باعث میشه یه مسجد کوچک که بودجه محدودی داره بتونه فضای عبادتش رو بهتر کنه.
تفاوت اصلی دقیقاً همینجاست: فرشهایی که وقف شدن مثل امانت شرعی هستن و دست بردن تو محل مصرفشون بدون اجازه شرعی جایز نیست؛ ولی فرشهایی که با کمکهای مردمی یا بودجه هیأت امنا خریده شدن و قصد وقف پشتشون نبوده، آزادی عمل بیشتری دارن. با این حال حتی برای این نوع فرشها هم بهتره همهچیز حسابشده و درست انجام بشه تا بعدها گلایهای پیش نیاد و حق مسجد ضایع نشه. هدیه دادن فرش کهنه مسجد در چنین شرایطی میتونه یه کار خیر درست و اصولی باشه.
از همه مهمتر اینه که برای ایجاد شفافیت و جلوگیری از سوءتفاهم، حتی در مواردی که فرش وقفی نیست، بهتره تصمیمگیری با مشورت امام جماعت یا افراد مسئول انجام بشه. اینجوری هم کارها در مسیر شرعی جلو میره و هم نمازگزارها احساس میکنن اموال مسجد با دقت و امانتداری مدیریت میشه. در نهایت همین هماهنگیها باعث میشه چنین اقداماتی به جای ایجاد حاشیه، تبدیل به یه کار خیر واقعی و قابل احترام بین جامعه مذهبی بشه.
یک پاسخ
عالی بود ممنون از شما
مرسی که کامل این موضوع را توضیح دادین
با قدرت ادامه بدین